სახელმწიფო ელექტროენერგიას შუამავლების გარეშე შეისყიდის.
მთავრობის გადაწყვეტილებამ კვლავ აქტუალური გახადა კითხვები იმ კომპანიების შესახებ, რომლებიც წლების განმავლობაში მეზობელი ქვეყნებიდან საქართველოში ელექტროენერგიის იმპორტში მონაწილეობდნენ. ვინ არიან მათი მესაკუთრეები, როგორ ჩამოყალიბდა ეს ბიზნესი, რა თანხები ბრუნავდა ენერგეტიკულ ბაზარზე და რატომ გახდა შუამავლების ჩამოცილება აუცილებელი მხოლოდ ახლა?
საქართველოს მთავრობამ სახელმწიფო სექტორში შუამავალი კომპანიების საქმიანობის შეზღუდვისა და ფინანსური ხარჯების ოპტიმიზაციის მიზნით მნიშვნელოვანი ცვლილებები დააანონსა. პრემიერ მინისტრ ირაკლი კობახიძის განცხადებით, სახელმწიფო კომპანიებში არსებული შუამავალი რგოლების გაუქმება კორუფციული რისკების შემცირებასა და ფინანსური რესურსების დაზოგვას ემსახურება.
განსაკუთრებული ყურადღება ელექტროენერგიის იმპორტს დაეთმო. მთავრობის გადაწყვეტილებით, საქართველო მეზობელი ქვეყნებიდან ელექტროენერგიის შესყიდვას უშუალოდ, შუამავალი კომპანიების გარეშე განახორციელებს.
პრემიერ მინისტრის განცხადებით, მხოლოდ აზერბაიჯანიდან ელექტროენერგიის იმპორტში შუამავალი რგოლის გაუქმებით სახელმწიფოს ყოველწლიურად რამდენიმე მილიონი ლარის დაზოგვა შეეძლება.
სწორედ ეს განცხადება აჩენს მნიშვნელოვან კითხვებს. თუ ელექტროენერგიის პირდაპირი შესყიდვით მილიონობით ლარის დაზოგვა შესაძლებელია, რატომ ფუნქციონირებდა წლების განმავლობაში შუამავლობითი მოდელი და რა ფინანსურ სარგებელს იღებდნენ კერძო კომპანიები?
სამი კომპანია ელექტროენერგიის იმპორტის ბიზნესში.
საქართველოს ელექტროენერგეტიკულ ბაზარზე მოქმედ იმპორტიორებს შორის ყურადღებას სამი კომპანია იქცევს. ესენია „თბილისის საინვესტიციო ჯგუფი“, „ლუქს ენერჯი ტრეიდინგი“ და „თრეიდინგ სოლუშენსი“.
მათი საქმიანობა სხვადასხვა პერიოდში აზერბაიჯანიდან, რუსეთიდან და სომხეთიდან ელექტროენერგიის ვაჭრობას უკავშირდებოდა.
კომპანიების სარეგისტრაციო ისტორიაში ფიგურირებენ როგორც ენერგეტიკული სექტორის წარმომადგენლები, ისე ყოფილი სახელმწიფო თანამდებობის პირები და მსხვილ ბიზნესთან დაკავშირებული სუბიექტები.
ამასთან, მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან გაიმიჯნოს ელექტროენერგიის იმპორტიორის სტატუსი და უშუალოდ შუამავლობით მიღებული ფინანსური სარგებელი. მხოლოდ იმპორტიორთა რეესტრში ყოფნა არ ადასტურებს, რომ კონკრეტულ კომპანიას სახელმწიფოსთვის ზედმეტი ხარჯი მოჰქონდა.
„თბილისის საინვესტიციო ჯგუფი“ და ყოფილი პრემიერ მინისტრის კვალი.
ელექტროენერგიის იმპორტის ბიზნესთან დაკავშირებული ერთ-ერთი საინტერესო კომპანია „თბილისის საინვესტიციო ჯგუფია“, რომლის საიდენტიფიკაციო კოდია 404504229.
კომპანია 2015 წლის 26 ნოემბერს დაფუძნდა და თავდაპირველად „ელტრანზიტის“ სახელით საქმიანობდა.
2024 წლის ივლისის სარეგისტრაციო მონაცემებით, კომპანიის 100 პროცენტიანი წილის მესაკუთრე ნონა პატარიძე იყო, დირექტორის თანამდებობას კი ზურაბ ანთელიძე იკავებდა.
საკუთრებისა და მმართველობის ისტორიულ ჩანაწერებში ასევე გვხვდებიან ვლადიმერ პატარიძე, სულხან პაპაშვილი და საქართველოს ყოფილი პრემიერ მინისტრი ზურაბ ნოღაიდელი.
ზურაბ ნოღაიდელის სახელი აზერბაიჯანული ელექტროენერგიის იმპორტის ბიზნესთან ადრეც იყო დაკავშირებული. წარსულში გამოქვეყნებულ ჟურნალისტურ გამოძიებებში აღწერილია მისი მონაწილეობა ელექტროენერგიის საერთაშორისო ვაჭრობის მოდელის ჩამოყალიბებაში.
ამავე ბიზნესთან დაკავშირებულ პირთა შორის დასახელებულია ბიზნესმენი სულხან პაპაშვილი, რომლის ინტერესებიც ენერგეტიკული სავაჭრო საქმიანობისა და უცხოური კომპანიების მფლობელობის მიმართულებით იკვეთებოდა.
განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს უცხოური იურიდიული პირების მონაწილეობაც. ენერგეტიკული ვაჭრობის ისტორიულ სქემებში ფიგურირებდნენ Elgreen Holdings და Sheldon Corporation.
საჯაროდ გავრცელებული მონაცემებით, პაპაშვილის წარმომადგენლებს წარსულში დადასტურებული ჰქონდათ მისი ბენეფიციარული ინტერესები რამდენიმე უცხოურ კომპანიაში.
თუმცა ეს გარემოება არ ნიშნავს, რომ ყველა აღნიშნული კომპანია დღესაც იმავე საკუთრების სტრუქტურით ფუნქციონირებს ან მათი ფინანსური ინტერესები ერთმანეთის იდენტურია.
საგულისხმოა, რომ „თბილისის საინვესტიციო ჯგუფის“ 2024 წლის საკუთრების მონაცემები თავისთავად ვერ ადასტურებს, ვინ აკონტროლებს კომპანიას 2026 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით.
„ლუქს ენერჯი ტრეიდინგი“ და რუსულ ენერგეტიკულ ბიზნესთან ისტორიული კავშირები.
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი კომპანიაა „ლუქს ენერჯი ტრეიდინგი“, რომლის საიდენტიფიკაციო კოდია 405336060.
2026 წლის 30 ივნისის სარეგისტრაციო მონაცემებით, კომპანიის 50.01 პროცენტს Silk Road Holdings B.V. ფლობდა, ხოლო 49.99 პროცენტი კომპანია „ეი ვი ჯი ჯორჯიას“ ეკუთვნოდა. დირექტორად ვახტანგ ამბოკაძე ფიგურირებდა.
განსაკუთრებით საყურადღებოა ამბოკაძის პროფესიული ბიოგრაფია. ის წარსულში ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორის, ესკოს, გენერალური დირექტორი იყო.
შესაბამისად, ენერგეტიკის სახელმწიფო სექტორში მუშაობის გამოცდილების მქონე პირის მონაწილეობა კერძო ელექტროენერგეტიკულ ბიზნესში საჯარო ინტერესის საგანია, თუმცა ეს ფაქტი თავისთავად ინტერესთა კონფლიქტს ან სამართალდარღვევას არ ადასტურებს.
კომპანიის საკუთრების ისტორიაში ყურადღებას იქცევს რუსულ ენერგეტიკულ ბიზნესთან არსებული კავშირებიც.
2023 წლის მონაცემებით, კომპანიის საკონტროლო წილი რუსულ ენერგეტიკულ ჯგუფ „ინტერ რაოს“ უკავშირდებოდა. 2026 წლის ივნისის დოკუმენტაციაში კი უშუალო მესაკუთრედ უკვე Silk Road Holdings B.V. არის მითითებული.
ამ ცვლილების ფონზე მნიშვნელოვანია დადგინდეს, ვინ არიან აღნიშნული უცხოური კომპანიის საბოლოო ბენეფიციარები და შენარჩუნებულია თუ არა რაიმე კორპორაციული კავშირი რუსულ ენერგეტიკულ ჯგუფთან.
საკუთრების ისტორიის შესწავლა განსაკუთრებით აქტუალურია იმის გათვალისწინებით, რომ ელექტროენერგიის საერთაშორისო ვაჭრობა სტრატეგიულ სექტორს წარმოადგენს და კომპანიების საბოლოო კონტროლის გამჭვირვალობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს.
„თრეიდინგ სოლუშენსი“ და სომხეთთან ელექტროენერგიით ვაჭრობა.
მესამე კომპანია „თრეიდინგ სოლუშენსია“, რომლის საიდენტიფიკაციო კოდია 405349591.
კომპანია 2019 წლის 20 აგვისტოს დარეგისტრირდა. მისი იურიდიული მისამართია თბილისი, ოთარ თაქთაქიშვილის ქუჩა №13.
კომპანია ელექტროენერგეტიკული ბაზრის მონაწილეთა რეესტრში ფიგურირებს, ხოლო 2023 წლის მარტში ესკოს მიერ ექსპორტიორადაც დარეგისტრირდა.
მისი საქმიანობა ელექტროენერგიის საერთაშორისო ვაჭრობას უკავშირდება.
თუმცა ამ ეტაპზე დამატებით დადგენას საჭიროებს კომპანიის მოქმედი მესაკუთრეების ვინაობა, საბოლოო ბენეფიციარები, დირექტორები და კონკრეტული სავაჭრო ოპერაციების მოცულობა.
ასევე დასაზუსტებელია, რა რაოდენობის ელექტროენერგიის იმპორტსა და ექსპორტში მონაწილეობდა კომპანია, რა პირობებით ახორციელებდა გარიგებებს და არსებობდა თუ არა მისი მონაწილეობით ისეთი შუამავლობითი მოდელი, რომლის გაუქმებაც მთავრობამ გადაწყვიტა.
ასეულობით მილიონი დოლარის ენერგეტიკული ბიზნესი.
ელექტროენერგიის იმპორტისა და ტრანზიტის მასშტაბებზე წარმოდგენას წინა წლებში განხორციელებული სავაჭრო ოპერაციები ქმნის.
2016 წლიდან 2023 წლამდე პერიოდში აზერბაიჯანიდან საქართველოში იმპორტირებული ელექტროენერგიის ღირებულება დაახლოებით 247 მილიონ დოლარზე მეტად შეფასდა.
ამავე პერიოდში აზერბაიჯანიდან საქართველოს გავლით თურქეთში გატანილი ელექტროენერგიის სავაჭრო ღირებულება დაახლოებით 400 მილიონ დოლარს შეადგენდა.
ჯამურად საუბარია დაახლოებით 647 მილიონი დოლარის სავაჭრო ოპერაციებზე.
თუმცა ეს თანხა არ წარმოადგენს რომელიმე კომპანიის მოგებას ან სახელმწიფოს ფინანსურ დანაკარგს. აღნიშნული მაჩვენებლები ასახავს ელექტროენერგიის სავაჭრო ღირებულებას და არა შუამავლების მიერ მიღებულ წმინდა შემოსავალს.
იმის დასადგენად, რამდენი თანხა რჩებოდა თითოეულ კომპანიას, აუცილებელია ელექტროენერგიის შესყიდვის ფასების, საბოლოო გასაყიდი ტარიფების, მომსახურების ხარჯებისა და ფინანსური ანგარიშგებების შესწავლა.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გაირკვეს, რა ფასად ყიდულობდნენ კომპანიები ელექტროენერგიას უცხოელი მომწოდებლებისგან და რა ფასად აწვდიდნენ ქართულ მხარეს.
სწორედ ამ მონაცემების შედარება აჩვენებს, რა ეკონომიკურ ფუნქციას ასრულებდნენ შუამავლები და რა თანხის დაზოგვა შეიძლებოდა პირდაპირი შესყიდვით.
რატომ გახდა შუამავლების გაუქმება აუცილებელი მხოლოდ ახლა?
მთავრობის გადაწყვეტილების შემდეგ ერთ-ერთი მთავარი საკითხი თავად ამ ბიზნესმოდელის არსებობის ხანგრძლივობაა.
თუ სახელმწიფო ელექტროენერგიის მწარმოებელ ქვეყნებთან პირდაპირი კომერციული ურთიერთობის დამყარებას ახლა ახერხებს, ბუნებრივად ჩნდება კითხვა, არსებობდა თუ არა მსგავსი შესაძლებლობა წინა წლებში.
ასევე გასარკვევია, რა მიზეზით სარგებლობდა სახელმწიფო ან მასთან დაკავშირებული ენერგეტიკული სექტორი კერძო სავაჭრო კომპანიების მომსახურებით.
შუამავალი კომპანია საერთაშორისო ენერგეტიკულ ვაჭრობაში ყოველთვის ზედმეტ რგოლს არ წარმოადგენს. მას შეუძლია შეასრულოს ფინანსური გარანტიების უზრუნველყოფის, ფასის რისკების მართვის, სავაჭრო ბალანსირებისა და საერთაშორისო ანგარიშსწორების ფუნქციები.
ამიტომ კონკრეტული კომპანიის საქმიანობის ეკონომიკური შეფასებისთვის აუცილებელია დადგინდეს, რა მომსახურებას იღებდა სახელმწიფო და იყო თუ არა ამ მომსახურების ღირებულება დასაბუთებული.
პრემიერ მინისტრის მიერ დასახელებული ყოველწლიური რამდენიმემილიონიანი შესაძლო დანაზოგი მიუთითებს, რომ მთავრობა ახალი სავაჭრო მოდელისგან მნიშვნელოვან ფინანსურ ეფექტს ელოდება.
თუმცა საჯაროდ ჯერ არ არის წარმოდგენილი ისეთი დეტალური გაანგარიშება, რომელიც აჩვენებდა, კონკრეტულად რომელ კომპანიასთან თანამშრომლობის შეწყვეტით რამდენი თანხა დაიზოგება.
პოლიტიკური და ბიზნესკავშირები დამატებით კითხვებს აჩენს.
ელექტროენერგიის იმპორტში მონაწილე კომპანიების ისტორიის შესწავლა კიდევ ერთ მნიშვნელოვან გარემოებას წარმოაჩენს.
სხვადასხვა პერიოდში მათ საკუთრებასა და მართვასთან დაკავშირებულ ჩანაწერებში ფიგურირებდნენ ყოფილი მაღალი თანამდებობის პირები, ენერგეტიკული სექტორის ყოფილი ხელმძღვანელები და მსხვილი ბიზნესის წარმომადგენლები.
ზურაბ ნოღაიდელის, სულხან პაპაშვილისა და ვახტანგ ამბოკაძის სახელების არსებობა ენერგეტიკული ბიზნესის ისტორიაში საზოგადოებრივი ინტერესის საფუძველს ქმნის.
თუმცა მხოლოდ წარსული თანამდებობები, საქმიანი ურთიერთობები ან კომპანიაში მონაწილეობა კორუფციის მტკიცებულება არ არის.
საგამოძიებო მნიშვნელობა ექნება იმის დადგენას, რამდენად გამჭვირვალედ მიმდინარეობდა ელექტროენერგიის შესყიდვა, არსებობდა თუ არა კონკურენციის შესაძლებლობა და რამდენად ეკონომიკურად გამართლებული იყო თითოეული გარიგება.
რა ინფორმაცია უნდა გახდეს საჯარო?
სახელმწიფო სექტორში შუამავლების ჩამოცილების გადაწყვეტილება მხოლოდ მაშინ გახდება სრულად შეფასებადი, როდესაც ცნობილი იქნება ამ ცვლილების ფინანსური საფუძვლები.
საზოგადოებას უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა, გაიგოს, რა მოცულობის ელექტროენერგია შეისყიდა სახელმწიფომ ბოლო წლებში შუამავლების მონაწილეობით, რა თანხა გადაუხადა კერძო კომპანიებს და როგორ შეიცვლება შესყიდვის პირობები ახალი მოდელის ამოქმედების შემდეგ.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კომპანიების საბოლოო ბენეფიციარი მესაკუთრეების, მსხვილი სავაჭრო კონტრაქტებისა და შესყიდვის ფასების შესახებ ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა კანონით დასაშვებ ფარგლებში.
ამ მონაცემების გარეშე შეუძლებელია ზუსტად განისაზღვროს, რა ნაწილი წარმოადგენდა ელექტროენერგიის რეალურ ღირებულებას, რა ნაწილი მომსახურების საფასურს და რა ფინანსური სარგებელი რჩებოდა კერძო სავაჭრო კომპანიებს.
მთავარი კითხვა: სად მიდიოდა მილიონები?
საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებამ ელექტროენერგიის იმპორტის არსებული პრაქტიკა ახალი კუთხით წარმოაჩინა.
ერთ მხარეს არის სახელმწიფო, რომელიც აცხადებს, რომ შუამავლების გაუქმებით ყოველწლიურად მილიონობით ლარს დაზოგავს. მეორე მხარეს კი არიან კომპანიები, რომლებიც წლების განმავლობაში მრავალმილიონიან ელექტროენერგეტიკულ ვაჭრობაში მონაწილეობდნენ.
ჯერჯერობით დაუდგენელია, კონკრეტულად რამდენს გამოიმუშავებდნენ ეს კომპანიები სახელმწიფო შესყიდვებთან დაკავშირებული ოპერაციებიდან და რამდენად განსხვავდებოდა მათი მომსახურებით მიღებული ფასი პირდაპირი შესყიდვის შესაძლო ღირებულებისგან.
ამიტომ საკითხი მხოლოდ სამი კერძო კომპანიის მესაკუთრეების იდენტიფიცირებით არ ამოიწურება.
საზოგადოებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პასუხი კითხვაზე, რატომ მოქმედებდა წლების განმავლობაში შუამავლობითი მოდელი, რამდენად გამართლებული იყო მისი ხარჯები და რა კონკრეტული ფინანსური შედეგი ექნება სახელმწიფოსთვის ამ სისტემის შეცვლას.
სწორედ ამ კითხვებზე პასუხი განსაზღვრავს, რამდენად ეფექტიანი აღმოჩნდება მთავრობის მიერ გამოცხადებული რეფორმა და რამდენად გამჭვირვალე გახდება ელექტროენერგიის იმპორტის სფერო.
